ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ: ਕਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਅੱਜ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ; ਜਾਣੋ ਇਸਦਾ ਦਿਲਚਸਪ ਇਤਿਹਾਸ
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਲਾਲ ਬਲੂਆ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਇਹ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ ਸਨ।
ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਾਂ ਮਾਪਣ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਸਾਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ, ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਆਮੇਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਨੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ (1702-1748 ਈ.) ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਕਲਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ‘ਰੰਗੀਲਾ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।
ਇਹ ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖਗੋਲੀ ਨਿਰੀਖਣ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਖਗੋਲੀ ਸਾਰਣੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਣੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਜ਼ੀਜ-ਏ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹੀ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਵਾਲ
ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪੰਡਿਤ ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1710 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1724 ਦੱਸੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸਲਾਮੀ ਸਾਲ 1137 ਹਿਜਰੀ ਜਾਂ 1724-25 ਈਸਵੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੇ.ਆਰ. ਕੇਅ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਮਤਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਕਈ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ।
ਕੇਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਖਗੋਲੀ ਸਾਰਣੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਗੋਲੀ ਯੰਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ 1710 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਖਗੋਲੀ ਸਾਰਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਾਲ ਲੱਗੇ ਸਨ।
1719 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਨੇੜੇ ਸਨ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬੂਤ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1729 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖਗੋਲੀ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤਾਰੀਖ਼ 1724 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਖਗੋਲੀ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਖਗੋਲੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਯੰਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਟ੍ਰੋਲੇਬ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਜੇ.ਆਰ. ਕੇਅ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਯੰਤਰ ਸਮਰਕੰਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ‘ਜ਼ਾਤ ਅਲ-ਹਲਕਾ’ ਵਰਗੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਟੀਕਤਾ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਰਾਮ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਯੰਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਕਣ।
ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵਤ: ਸਮਰਾਟ ਯੰਤਰ, ਜੋ ਸਮਾਂ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧੁੱਪ ਘੜੀ ਸੀ, ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਧੁੱਪ ਘੜੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਯੰਤਰ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਕੰਧੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਅਤੇ ਕਈ ਧਾਤੂ ਯੰਤਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਕੁਝ ਹੋਰ ਢਾਂਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਸ਼ਰ ਯੰਤਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ।
ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੇਰਵੇ
18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇਸ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਵੇਰਵੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
1734 ਵਿੱਚ ਫਾਦਰ ਕਲੌਡ ਬੋਡੀਅਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਦਰੀ ਜੈਪੁਰ ਜਾਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰੇ ਸਨ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਯੰਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 1795 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਕਲਿਨ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਫ੍ਰੈਂਕਲਿਨ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਜਾਟਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 1764-65 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਾਟ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।
1799 ਵਿੱਚ ਡਬਲਯੂ. ਹੰਟਰ ਨੇ ਇਸ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕੰਧ ਮਿਸ਼ਰ ਯੰਤਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਸੀ।
ਇਸ ਕੰਧ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਦੋਹਰਾ ਚਤੁਰਭੁਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਕੰਧ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਦੋ ਕੋਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਤੁਰਭੁਜਾਂ ‘ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਦਾ ਮਾਪ ਲਗਭਗ 2.83 ਇੰਚ ਸੀ।
ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਿਸ਼ਰ ਯੰਤਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਹੰਟਰ ਨੇ ਇਸਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੀਜੇ ਚਤੁਰਭੁਜ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਗਰਾ ਯੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਮਰਾਟ ਯੰਤਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਗਨੋਮਨ (ਧੁੱਪ ਘੜੀ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਛਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮਾਪ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਪ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ।
1803 ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਵਿਲੀਅਮ ਥੌਰਨ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੰਟਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਈ
